NepalWatch

News Portal For Eeverything In Nepal from Nepal

२०७९ असार १३ गते

लोक सेवा परिक्षामा नागरिक शिक्षाको अन्तरनिहित सिद्धान्तबारे १० नम्बरको प्रश्न हल गर्ने नारायण प्रसाद दुवाडीको तरिका

नागरिक शिक्षाको अन्तरनिहित सिद्धान्त चर्चा गर्दै नागरिक शिक्षा र असल शासन वीचको सम्बन्ध प्रष्ट पार्नुहोस् । ५ +५ = १० नागरिक शिक्षा नागरिक चासो र सरोकारका विषयवस्तुमा मत वा विकल्प निर्माण गर्न सक्ने, विकल्प छनोटमा प्रभाव पार्न सक्ने तुल्याउने शिक्षा नै नागरिक शिक्षा हो । सूचना र सिकाई अनुभवको माध्यमबाट लोकतान्त्रिक विधि र प्रक्रियामा सहभागि हुनसक्ने गरी नागरिकलाई सुसज्जित र सशक्त तुल्याउने एक माध्यमको रुपमा नागरिक शिक्षालाई लिइन्छ । यसले राज्यप्रतिको नागरिक कर्तवय तथा दायित्वको विषयमा समेत सचेत तुल्याउँदै आर्थिक सामाजिक सांस्कृतिक एवं राजनीतिक अधिकारप्रति इमान्दार र जिम्मेवार बन्न योगदान पुर्‍याउँछ । नागरिक शिक्षा लोकतन्त्रको मुख्य अन्तरवस्तु हो । नागरिक शिक्षाको सिद्धान्त शासकीय सबै आयामहरुमा नागरिक शिक्षाको सम्बन्धहरु रहेको हुन्छ । मतदाता शिक्षा, राजनीतिक शिक्षा,अधिकारसम्बन्धी शिक्षा, शान्ति र विकास एवं शक्तिको शिक्षा र प्रजातान्त्रिक शिक्षाका क्षेत्रहरु मुख्य रुपमा समेटिएको पाइन्छ । तसर्थ नागरिक शिक्षाका सिद्धान्तहरु आर्थिक सामाजिक विकासमा यसको योगदानसँग सम्बन्धित रहेको छ । नागरिक शिक्षाका सिद्धान्तहरु निम्न बमोजिम रहेको पाइन्छ । सामुदायिकताको सिद्धान्त :  समुदायको हितमा परिचालित हुन सक्ने तुल्याउने शिक्षा ।मानवअधिकारको सिद्धान्त :  व्यक्तिको आधारभूत मानवअधिकार प्रत्याभूतिको लागि नागरिकको सशक्तिकरण गर्ने शिक्षा ।नैतिकताको सिद्धान्त: समाजको नैतिक मूल्यमान्यता प्रति सजग र संवेदनशील तुल्याउने उपाय ।उत्तरदायित्वको सिद्धान्त : सार्वभौम नागरिकप्रति सरकार उत्तरदायी हुनसपर्दछ र प्रश्न गर्न सक्ने गरी जनतालाई सक्षम बनाउने शिक्षा ।यूवा सामाजिकरणको सिद्धान्त : समाजमा महत्वपूर्ण उपस्थिति रहने यूवालाई स्वच्छ र इमान्दार संस्कार सिकाउने । सामूहिक हितको लागि सहभागिताको सिद्धान्त: सरकारको सम्भावित स्वच्छेचारिता वा बेवास्ता उपर सामूहिक शक्ति आर्जन गर्ने उपाय ।लोकतान्त्रिक मूल्य प्रतिको आस्थाको सिद्धान्त : मतदानको अधिकारमात्र नभई दैनिक दिनचर्यामा लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यताको अभ्यास गर्नु ।राष्ट्रिय ऐक्यवद्धताको सिद्धान्त: राष्ट्रप्रेम र राष्ट्रभक्ति नभई मुलुकको समृद्धि र विकास सम्भव नहुने हुनाले आधारभूत र न्यूनतम विषयमा राष्ट्रिय ऐक्यवद्धता प्रदर्शन गर्नु । असल शासन शासकीय क्रियाकलाप र विधिहरुलाई जनमुखी तवरले नतिजातर्फ केन्द्रित गर्ने शासन असल शासन हो । यो एक सापेक्षिक अवधारणा पनि हो । असल शासनमा जनताको इच्छा, चाहना र आवश्यकतालाई केन्द्रविन्दुमा राखी शासकीय जवाफदेहिता, पारदर्शिता र इमान्दारिता व्यवहारमा देखिनुपर्दछ । सामान्य अर्थमा सरकार र जनतावीचको सम्बन्धले शासनको असलपनाको मात्रा मापन गर्दछ भने सरकार जनतावीचको सम्बन्धमा विकास र नागरिक शिक्षाले प्रभाव पार्दछ । सुशासनका अवयवहरुको प्रभावकारी अभ्यास र ती सूचकहरुमा अभिवृद्धि भएको अवस्था असल शासन हो  । वैध सरकारको वैधानिक डेलिभरी एवं कानूनी शासनको माध्यमबाट जनताका आवश्यकता र चाहनाहरु परिपूर्ति गर्न सक्ने शासकीय प्रबन्ध नै असल शासनको व्यवहारिक रुप हो । असल शासन र नागरिक शिक्षावीचको सम्बन्ध लोकतान्त्रिक समाजमा असल शासन साध्य हो भने नागरिक शिक्षा लोकतन्त्रको साधन र साध्य दुवै  हो । नागरिक शिक्षाको गुणात्मक अभिबृद्धि हुन सकेमा लोकतन्त्र सुदृढ हुने र सुदृढ लोकतन्त्रको माध्यमबाट असल शासनको व्यवहारिक अभ्यास हुन सक्दछ । नागरिक शिक्षा र असल शासनका तत्वहरुको अन्तरसम्बन्ध तल चित्रमा उल्लेख गरिएको छ । नागरिक शिक्षाले शासकीय व्यवस्था प्रति नियन्त्रण, एकिकरण, मध्यस्तथा, समन्वय र दबावकारी भूमिका मार्फत असल शासन प्रवर्द्धन गर्न योगदान दिनसक्दछ । यी भूमिका र क्षमताले जनमत स्वस्थ बन्छ । स्वस्थ्य जनमतबाट निर्वाचित सरकार वा शासन पनि स्वस्थ बन्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ । स्वस्थ जनमत र उत्तरदायी सरकारबाट शासकीय खराबीहरु जस्तै विभद, असमानता, जातीय तथा क्षेत्रीयता, द्वन्द्व, वहिष्करण, असिहष्णु र निरकंशुता न्यूनीकरण हुन गई असल शासन निर्माण र विकासमा योगदान पुग्दछ ।