NepalWatch

News Portal For Eeverything In Nepal from Nepal

२०७९ मंसिर १५ गते
पोलिसी डाइलग

विदेशी लगानीका लागि नेपालको वातावरण व्यावहारिक बनाउने हो भने…

नेपालमा विदेशी लगानी किन भित्रिएन भन्ने कोणबाट धेरै बहस हुन्छन् । योसँगै चिन्ता पनि उत्तिकै छ । तर, एकपटक हामी आफैंलाई प्रश्न गरौं त, के नेपालको वातावरण विदेशी लगानीको लागि व्यावहारिक छ त ?

यो प्रश्न महत्वपूर्ण छ । किनभने, यही प्रश्नमा हामीले विदेशीलाई नेपालमा लगानीका लागि आकर्षित गर्नका लागि कस्ता तरिका अपनाइरहेका छौं भन्ने कुरा पनि सँगै आउँछ । लगानीको वातावरण तय गरिदिनका लागि हाम्रो सरकारले कस्तो सहयोग गरिरहेको छ भन्ने विषय पनि यही प्रश्नसँगै जोडिन्छ ।

विशेषगरी, सरकारको तर्फबाट नेपालमा पनि विदेशी लगानी भित्र्याउनका लागि नेपाल लगानी बोर्ड भनेर संस्था गठन गरिनु निकै राम्रो पहल हो । तर, त्यो बोर्ड ठूला लगानीकर्ता आकर्षित गर्नका लागि मात्रै भयो । ठूला लगानीसँग जोडिएका विषयले त्यहाँबाट सहायता तथा परामर्श पाउने भए । तर, ठूला लगानीले मात्रै अर्थतन्त्रमा सहयोग पुर्‍याउने होइन । साना लगानीमा पनि विदेशीलाई आकर्षित गर्न सकिन्छ । लगानीका लागि उचित वातावरण बनाउन सकिन्छ ।

हामीजस्ता साना उद्यामीहरू जो कृषि तथा उत्पादनको क्षेत्रमा लागेका छन्, उनीहरू आफ्ना कामका लागि उद्योग मन्त्रालयसँग सहकार्य गर्न परिरहेको हुन्छ । मन्त्रालय चाहिँ अनुगमन तथा नियमनमा बढी केन्द्रित छ भने प्रवद्र्धनात्मक कार्यका लागि उतिसारो सक्रिय छैन । लगानी बोर्डले हामीजस्ता उद्यामीलाई पनि कसरी प्रवद्र्धन गर्न सक्छ भन्नेतिर पनि काम हुनुपर्छ । अहिले हामीजस्ता साना उद्यमीले भोगिरहेको समस्या यही हो ।

अहिले ‘डेभलपमेन्ट फाइनास्निसिङ इन्स्चिट्युसन’ (डिएफआई)का लागि लगानी नेपाल भित्रिरहेको छ । जुन निकै सकारात्मक सन्देश हो । सार्वजनिक निजी साझेदायरी या ‘जोइन्ट भेन्चर’ मा लगानी गर्न चाहनेले डिफआईको सहायता लिन सक्ने धेरै सम्भावना छ । त्यसका लागि भने नेपाल सरकारले पनि केही सहजीकरण गरिदिनुपर्छ । नेपालमा लगानी कसरी ल्याउने भन्ने विषयमा उनीहरूले पनि एक-दुईवटा बाटो पहिल्याइसकेका छन् ।

ठूला लगानीले मात्रै अर्थतन्त्रमा सहयोग पुर्‍याउने होइन । साना लगानीमा पनि विदेशीलाई आकर्षित गर्न सकिन्छ । लगानीका लागि उचित वातावरण बनाउन सकिन्छ 

अहिले उनीहरूले हाइड्रो, सूचना प्रविधि, स्वास्थ्य र कृषिको क्षेत्रलाई मुख्य प्राथामिकतामा राखेका छन् । त्यसमा पनि जलवायु परिवर्तनका समस्यालाई कसरी कम गर्दै लैजाने र कोभिड–१९ को प्रभाव परेका कारण रोजगारी उत्पादनमा बढी केन्द्रित भएका छन् ।

विशेषगरी, आजको दिनमा नेपाल विकसित मुलुकमा उन्मुख हुने लक्ष्यमा कसरी सहयोग गर्ने भन्ने पनि उनीहरूको मुख्य उद्देश्य हो । यो लगानी भित्र्याउका लागि हामीले उनीहरूको नियम कानुन बुझ्न पर्छ । जुन अलि जटिल नै छ । लगानी भित्र्याउने हो भने उनहरूको ‘कम्प्लायन्स’ लाई हामीले पूरा गुर्नुपर्छ र ‘ड्यू डेलिजेन्स प्रोसेस’मा हामी जानुपर्छ । त्यसका लागि हामी निकै पछाडि छौं । सरकारको तर्फ र निजीक्षेत्रको तर्फबाट पनि हामी पछाडि परेका छौं ।

विदेशी लगानी ल्याउनका लागि हाम्रोमा भएको अर्को समस्या हो, लगानी भित्र्याउँदा कुन संयन्त्रबाट पैसा ल्याउने भन्ने स्पष्ट नीतिको अभाव । यसमा राष्ट्र बैंक र वाणिज्य बैंकले नै राम्रो गृहकार्य गर्न जरुरी छ । दुवैको सहकार्यमा राम्रो नीति नियम ल्याउने हो भने लगानी भित्र्याउँदा हामीले भोग्नुपर्ने झन्झट एक वर्षको साटो ६ महिनामा घट्छ कि भन्ने आशा छ ।
सामान्यतया विदेशीहरू नेपालमा लगानी गर्ने उद्देश्यले आउँदा आफ्नो ‘एक्जिट स्ट्राटिजी’ पनि प्रष्ट पारेर आएका हुन्छन् । अर्थात्, उनीहरू नेपालमा लगानी भित्र्याउने उद्देश्यले आउने मात्रै होइन, कतिबेला यहाँबाट बाहिरिने भन्ने विषयमा पनि स्पष्ट हुन्छन् । तर, हाम्रो संयन्त्र यति अस्तव्यस्त र झन्झटिलो छ कि, उताबाट पैसा ल्याएर काम सुरू गर्न नै पाँच वर्ष लागिसक्छ । यस्तो भएपछि विदेशी लगानी भित्र्याउनका लागि आकर्षण बढाउन सकिन्न । उनीहरूको यो उद्देश्य पूरा गर्नका लागि हामीले पनि सहजीकरण गरिदिनुपर्छ ।

यहाँ आइसकेपछि भोलिका दिनमा राम्रो संयन्त्रबाट पैसा लिएर फर्किन सकौं भन्ने उनीहरूको उद्देश्य हुन्छ । यसमा पनि हामीले हाम्रा प्रावधानहरू कसरी मिलाउने भन्नेतिर सोच्नुपर्छ ।

अहिले पुँजी बजारको लहर चलेको छ । सेयर बजार निजी कम्पनीहरू पनि यसमा लगानी गर्नका लागि इच्छुक छन् । हिजोआज बैंक, हाइड्रो र बीमा कम्पनीमा आँखा चिम्लेर लगानी गर्छन् । त्यसको सेयर मूल्य पनि दिन प्रतिदिन बढ्दो छ । तर, उत्पादन, कृषिसँग सम्बद्ध उद्योग भने सेयर मार्केटमा अहिलेसम्म पनि हराइरहेका छन् । उनीहरूलाई पनि प्रोत्साहन गर्ने हो भने यस्ता किसिमका उद्योगहरूले पनि आइपिओमा उपस्थिति जनाएर सार्वजनिक मुद्रा उत्पन्न गर्न सक्छन् ।
अर्कोतर्फ उद्यमशीलतामा महिलालाई प्रोत्साहन गर्ने र उनीहरूको वृत्तिविकासमा ध्यान दिने पक्षमा अब बहसको आवश्यकता छ । मलाई के लाग्छ भने, महिलाहरूको वृत्तिविकास उनीहरूभित्रको उद्यमशीलताबाटै सुरू हुन्छ । मेरो अनुभवले यही बताउँछ । किनभने, जबसम्म उनीहरू आर्थिक रूपमा सबल हुँदैनन्, आफूभित्रको आत्मविश्वास पनि कहिल्यै विकास नहुने रहेछ ।

महिलाहरूले घर परिवारदेखि आफ्नो काममा पन सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसमा पनि सबैभन्दा महत्वपूर्ण भूमिका अर्थ हुन्छ । जबसम्म आफ्नो हातमा पैसा चलाउन सक्ने क्षमता र सिप हुँदैन तबसम्म कोही महिला पूर्ण हुँदैनन् ।

उनीहरूमा आर्थिक क्षमता अभिवृद्धिका लागि मुख्य कुरा त शिक्षा नै हो । शिक्षालार्ई महत्व दिनैपर्छ र शिक्षा पनि सीप विकासमा केन्द्रित हुनुपर्छ । म आफैं पनि गाउँ गाउँमा महिलाहरूको सीप विकासका लागि काम गरिरहेकी छु । यो अवधिमा मैले के देखें भने, गाउँका महिलाहरूसँग पैसा छ तर त्यो पैसालाई परिचालन गर्न सक्ने क्षमता र ज्ञान नै भएन । कहिलेकाहीँ त्यो ज्ञान नहुँदा पैसा गलत बाटोमा जान सक्ने खतरा पनि उत्तिकै रहेछ । गाउँ गाउँमा हेर्ने हो भने महिलाहरूलाई आफ्नो हातमा भएको पैसाको सदुपयोग गर्न आउँदैन । उनीहरूलाई त्यसको लागि सीप सिकाउने कोही पनि छैनन् ।

शिक्षाले जीवनमा ठूलो परिवर्तन ल्याउने कुरामा दुई मत छैन । जबसम्म हामी के गर्ने र के नगर्ने भन्नेबारे सचेत हुँदैनौं तबसम्म वृत्तिविकास हुन गाह्रो छ । कति ठाउँमा अझै पनि छोरालाई राम्रो विद्यालय पठाउने र छोरीलाई नपठाउने प्रवृत्ति छ । यसलाई रोक्नका लागि छात्रालाई विद्यालयहरूले छात्रावृत्ति दिन सक्छन् ।

हाम्रो समाजमा भएको दाइजो व्यवस्थाले धेरै समस्या सिर्जना गरिरहेको छ । महिलालाई पनि सम्पत्तिमाथिको हक अधिकारको सुनिश्चितता हुनपर्छ । किनकि, अहिले जुनसुकै व्यवसाय गर्नका लागि ‘कोल्याटरल’ चाहिन्छ जसमा छोरीको अधिकार हुँदैन । त्यसैले पुँजीको स्वामित्वमा महिलाहरूको पनि पहुँच आवश्यक छ । अर्को महत्वपूर्ण विषय हो, महिला उद्यमीहरूप्रतिको सम्मान । अहिलेसम्म पनि मान्छेले जति कुरा गरे पनि कोही महिला माथि पुग्दा खुट्टा तान्ने र तथानाम भन्ने प्रवृत्ति अझै पनि छ । महिला उद्यमीहरूलाई आदर, सत्कार र सम्मान गर्नुपर्छ ।

(नेपालवाचको टेलिभिजन प्रस्तुति पोलिसी डायलग–२०२२ को १५ औं श्रृंखलामा उद्यमी मौसमी श्रेष्ठले राख्नुभएकाे भनाइको सम्पादित अंश । नेपालवाचको यो कार्यक्रम हरेक बुधबार राति ८ः५० बजे नेपाल टेलिभिजनमा प्रसारण भइरहेको छ ।)

हेरौं यसका अहिलेसम्मका श्रृंखला :